خانم دکتر مرضیه عادل مهربان، دانشیار دانشکده پرستاری و مامایی دانشگاه علوم پزشکی ایران، مجری طرح پژوهشی با عنوان «بررسی تأثیر اجرای مدیریت دانش بر موانع گزارشدهی خطا از دید پرستاران»، در گفتوگویی جزئیات این پژوهش را تشریح کرد.
وی دارای سوابق تحصیلی درخشان از دانشگاه علوم پزشکی اصفهان است؛ کارشناسی پرستاری را در سال ۱۳۷۴، کارشناسی ارشد مدیریت پرستاری را در سال ۱۳۸۰ و دکترای آموزش پرستاری را در سال ۱۳۹۲ در همین دانشگاه به پایان رسانده است. پیش از سال ۱۳۸۲ بهعنوان پرستار و سوپروایزر آموزشی در مراکز آموزشی درمانی شهر اصفهان فعالیت داشت و پس از آن، به عضویت هیئت علمی دانشکده پرستاری دانشگاه علوم پزشکی اصفهان درآمد. از سال ۱۳۹۷ در دانشگاه علوم پزشکی ایران در گروه مدیریت پرستاری، مشغول تدریس و به مدت دو سال نیز مدیر این گروه بوده است. دکتر عادل مهربان تاکنون بیش از ۴۶ طرح تحقیقاتی را اجرا کرده که از آنها بیش از ۴۰ مقاله علمی استخراج شده و بسیاری در موضوع ایمنی بیمار بودهاند. پژوهش حاضر نیز در همین راستا شکل گرفته است.
به گفته دکتر عادل مهربان، خطاهای پزشکی از چالشبرانگیزترین معضلات نظامهای بهداشتی و درمانی محسوب میشوند که پیامدهای بالینی، اقتصادی و حتی اجتماعی قابل توجهی دارند. از اینرو پیشگیری و نحوه برخورد اصولی با خطاها در چارچوب ایمنی بیمار، از مهمترین دغدغههای مدیریتی و علمی مراکز درمانی است. یکی از گامهای اساسی در این مسیر، گزارشدهی ساختارمند خطاهای پزشکی است؛ چراکه تنها از طریق گزارشدهی صحیح، امکان شناسایی، تحلیل و کنترل خطاها فراهم میشود. پرستاران با توجه به نقش مستقیم در مراقبت از بیماران، میتوانند در فرایند گزارشدهی خطاها سهم مؤثری داشته باشند.
با این حال، کمگزارشدهی خطاها در بیمارستانها سبب کاهش فرصت یادگیری و بهبود عملکرد سازمانی میشود. بر پایه دیدگاه دکتر عادل مهربان، مدیریت دانش ابزاری مؤثر برای خلق، انتقال و انتشار دانش حاصل از گزارشدهی خطاهاست و میتواند موجب افزایش یادگیری و ارتقای ایمنی بیمار شود. این پژوهش با همکاری خانم شمسالسادات سیدحسینی، دانشجوی کارشناسی ارشد مدیریت پرستاری، و مهندس شیما حقانی انجام گرفته است.
پژوهش حاضر بهصورت نیمهتجربی در سال ۱۴۰۲ در بیمارستان ولایت دامغان انجام شد. در این مطالعه، ۶۲ پرستار با مدرک کارشناسی و بالاتر بهصورت تصادفی انتخاب شدند و طی سه ماه مورد بررسی قرار گرفتند. ابتدا پرسشنامه موانع گزارشدهی خطا توسط دو گروه مداخله و کنترل تکمیل شد. در گروه مداخله، آموزشهایی درباره روشهای اجرای مدیریت دانش بر اساس مدل نوناکا و تاکوچی ارائه شد و برای تسهیل گزارشدهی از طریق سامانه دیجیتال، ربات تلگرام ناشناسی برای ثبت خطا طراحی و در اختیار شرکتکنندگان قرار گرفت. هر هفته خطاهای ثبتشده بررسیشده و در قالب فایل «درسآموخته» شامل تحلیل خطاهای رخداده و راهکارهای پیشگیری از آن، در گروه به اشتراک گذاشته شد. سپس جلسات هماندیشی جهت بحث پیرامون خطاهای شایع، راههای کاهش خطا و بررسی عملکرد اجرایی برگزار گردید. در مجموع طی سه ماه، چهار نشست هماندیشی و دو طرح اجرایی عملیاتی تهیه و اجرا شد تا گزارشدهی خطا به یک روال پرستاری تبدیل گردد.
در گروه کنترل، فرایند گزارشدهی طبق روال معمول بیمارستان ادامه یافت. در پایان دوره، پرسشنامه مجدداً میان هر دو گروه توزیع و دادهها با آزمونهای آماری t زوجی و مستقل در نرمافزار SPSS تحلیل شد. نتایج نشان داد اجرای مدیریت دانش، بهطور معنیداری باعث کاهش موانع گزارشدهی خطا در بین پرستاران شده است. این مدیریت بیشترین اثر را بر عواملی مانند خطاهای دارویی، عملکرد شغلی و اشتیاق کاری داشت و موانع روانی و مدیریتی همچون ترس از مؤاخذه پزشک یا خانواده بیمار، و نبود بازخورد مثبت از سوی مدیران، پس از مداخله به شکل چشمگیری کاهش یافت.
این طرح هماکنون در بیمارستان ولایت دامغان به مرحله اجرا رسیده است و انتظار میرود نتایج آن در سیاستگذاری کلان سلامت کشور به کار گرفته شود. یافتههای پژوهش میتواند راهنمایی کاربردی برای مدیران و برنامهریزان در جهت کاهش خطاهای پزشکی و ارتقای سطح ایمنی بیمار باشد.
دکتر عادل مهربان ضمن تأکید بر اهمیت فرهنگ سازمانی مبتنی بر ایمنی بیمار، پیشنهاد کرد برنامههای مشخصی برای نحوه گزارشدهی خطا با بهرهگیری از ابزارهای دیجیتال، رباتها و سامانههای دانشمحور تدوین شود. به باور وی، ایجاد فرآیندهایی برای جمعآوری، مستندسازی، طبقهبندی و انتشار دادههای حاصل از گزارش خطا و همچنین تشویق کارکنان به تسهیم دانش از طریق شبکههای ارتباطی داخلی و مجازی، از عوامل کلیدی موفقیت در مدیریت دانش بیمارستانی است.
او همچنین بر ضرورت اجرای مطالعات مشابه در بیمارستانهای خصوصی تأکید کرد تا با مقایسه میان بخش دولتی و خصوصی، تفاوتهای موجود شناخته شده و نتایج به شکل گستردهتری قابل تعمیم باشد.
دکتر عادل مهربان در پایان خاطرنشان کرد: در پژوهشهای آینده، تأثیر مدیریت دانش بر سایر موانع گزارشدهی خطا بررسی خواهد شد تا با شناخت دقیقتر چالشها، راهحلهای جامعتری برای ارتقای ایمنی نظام سلامت کشور ارائه گردد. وی ابراز امیدواری کرد که تداوم چنین پژوهشهایی بتواند مسیر بهبود کیفیت خدمات درمانی و روزهای روشنتر برای نظام سلامت و مردم عزیز ایران را رقم بزند.
خبرنگار نسیمه ستایش