خانم دکتر مریم سادات رزمگیر مجری طرح تحقیقاتی با عنوان “بررسی وضعیت کتابخانههای عمومی شهرداری تهران در ارتقا سواد سلامت زنان” در گفتگویی به تشریح این طرح پرداخت.
خانم دکتر مریم سادات رزمگیر استادیار کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی در دانشکده مدیریت و اطلاع رسانی پزشکی و مرکز تحقیقات مدیریت بیمارستانی دانشگاه علوم پزشکی ایران می باشند و بالغ بر بیست سال تجربه فعالیت عملی و اجرایی در کتابخانه را دارند که در کنار آن به تدریس و پژوهش پرداختهاند. انتشارات متعددی در حوزههای اثر پژوهش، علم سنجی، ارزیابی پژوهش، سواد سلامت، کتاب درمانی و سواد اطلاعاتی دارند. در حال حاضر نیز به عنوان مدیر اطلاع رسانی پزشکی و منابع علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران مشغول فعالیت هستند.
خانم دکتر رزمگیر دلیل اصلی برای انتخاب این طرح تحقیقاتی را اینطور شرح دادند: زنان نیمی از جمعیت جهان و ایران را تشکیل میدهند و نقش مهم و انکارناپذیری در مدیریت، تحکیم و توسعه بنیان خانواده و اجتماع دارند. ایفای نقش محوری زنان در خانواده، تربیت و پرورش فرزندان و شکلگیری عادات و رفتارهای اجتماعی در سلامت جسم، روان و رشد جامعه اجتنابناپذیر است. اشتغال زنان و حضور چشمگیر آنها در بخشهای رسمی، از جمله فعالیتهای اقتصادی، اجتماعی، آموزشی، فرهنگی، سیاسی، صنعت و خدمات جامعه، از نتایج مهم انقلاب اسلامی ایران محسوب میشود. بر اساس آمار جهانی، حدود ۴۰ درصد از زنان ایران در مشاغل مدیریتی کشور نقشآفرینی میکنند، که اهمیت حضور آنان در توسعه همهجانبه کشور را نشان میدهد؛ بنابراین توجه به سلامت زنان بسیار حائز اهمیت است. بر اساس نتایج مطالعات، زنان سه برابر مردان درگیر بیماریهای اسکلتی- عضلانی شامل استئوآرتیت یا پوکی استخوان و تونل کارپال میشوند. همچنین زنان بیش از دو برابر مردان به بیماریهای خود ایمن ازجمله آرتریت روماتوئید، ام. اس و لوپوس مبتلا میشوند. علاوه بر بیماریهای جسمی، ریسک اختلالات خلقی شامل افسردگی و اضطراب نیز در زنان بیشتر از مردان است که این عوامل جسمی و روحی تهدیدکننده سلامت زنان و عملکرد آنان در انجام وظایف اجتماعیشان است.
بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهانی، افراد فاقد مهارتهای سواد سلامت یا دارای سواد سلامت پایین، رفتارهای سلامتی پیشگیرانه ضعیفی از خود نشان میدهند و در درک، استفاده و مدیریت اطلاعات سلامت مشکل دارند. این مساله منجر به مصرف نادرست داروها، تأخیر در تشخیص بیماریها، کاهش مشارکت در پیشگیری و اختلال در تصمیمگیریهای بهداشتی میشود و کیفیت زندگی و سلامت جمعی را تحت تأثیر قرار میدهد.
کتابخانههای عمومی به دلیل جایگاهی که در جامعه دارند می توانند نقش کلیدی در ارتقای سواد سلامت زنان جامعه ایفا نمایند. بر این اساس پژوهش حاضر با هدف بررسی وضعیت کتابخانه های عمومی در ارتقاء سواد سلامت زنان انجام شد. این پژوهش در قالب پایان نامه آقای مهدی نظری دانشجوی مقطع کارشناسی ارشد با تجربه بیش از ۱۵ سال در کتابخانه های عمومی شهرداری تهران به عنوان کتابدار انجام شد. از همکاران این طرح خانم دکتر آزیتا شهرکی محمدی عضو هیات علمی و مدیر گروه کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی و مدیر EDO دانشگاه علوم پزشکی زاهدان هستند ایشان پژوهشگر فعال حوزههای سواد سلامت روان، رسانههای اجتماعی، اطلاعات معتبر سلامت، دگرسنجی، هوش مصنوعی و مطالعات مرور نظام مند هستند و تالیفات زیادی در این زمینه دارند.
ایشان افزودند مطالعه حاضر با هدف تعیین وضعیت منابع، خدمات، موانع و چالشهای موجود و انتظارات زنان در زمینه ارائه خدمات اطلاعاتی سلامت در ۹۴ کتابخانه عمومی در استان تهران که زیر نظر معاونت امور کتابخانههای سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران فعالیت مینمایند، انجام شده است. هدف نهایی این پژوهش، کمک به رفع موانع و مشکلات ارائه خدمات اطلاعات سلامت به زنان در کتابخانههای عمومی شهرداری تهران،کمک به سیاستگذاران و مدیران شهرداری فرهنگی هنری تهران برای بهبود وضعیت منابع، خدمات و برنامههای ارتقا سواد سلامت زنان در کتابخانههای عمومی و ایجاد زمینهای جهت کمک به بهبود و ارتقاء سواد سلامت زنان در شهر تهران بود. گرچه مطالعات زیادی در کشور در حوزه سواد سلامت و سنجش آن در گروههای مختلف اجتماع انجام شده است لیکن با توجه به اهمیت و جایگاه راهبردی کتابخانههای عمومی در ارتقای آگاهیهای سلامت جامعه، مطالعهای در زمینه نقش کتابخانههای عمومی در ارتقاء و بهبود سواد سلامت زنان به عنوان یکی از گروههای قابل توجه و بااهمیت جامعه با نیازهای خاص اطلاعات سلامت انجام نشده بود.
در این پژوهش گردآوری داده پس از اخذ مجوزهای رسمی از سوی سازمان شهرداری تهران، از دو گروه از مشارکتکنندگان شامل ۹۴ نفر از مسئولان و مدیران کتابخانههای عمومی و ۴۰۰ نفر از زنان استفاده کننده از خدمات کتابخانههای مورد بررسی انجام شد.
تحلیل وضعیت منابع موجود در کتابخانههای عمومی شهرداری تهران در زمینه ارائه اطلاعات سلامت به زنان نشان داد که این منابع در کتابخانهها شرایط نامطلوبی دارند. یافتههای تحقیق ما بهوضوح بیانگر این واقعیت هستند که هیچ یک از منابع و خدمات موجود در این کتابخانهها از جمله کتاب، جزوه آموزشی در حوزه سلامت زنان، بروشور آموزشی در حوزه سلامت زنان، مجله با موضوع سلامت و بهداشت، روزنامه، فیلم آموزشی، تصویر آموزشی، اسلاید آموزشی، پوستر، تابلو اعلانات، منابع الکترونیکی، نوار ویدئویی و نوار صوتی و همچنین ارائه برنامه ها و خدمات آموزش سلامت قابلیتهای مورد انتظار را برای ارتقاء سواد سلامت زنان ندارند.
بیش از شصت درصد زنان نیازمند ارتقای آگاهی درباره موضوعات مرتبط با پیشگیری بیماریها، خودمراقبتی، بیماریهای خاص زنان، بارداری و نازائی و سلامت روان بودند. بر اساس نتایج این مطالعه کتابخانههای عمومی شهرداری تهران در ارتقای سواد سلامت زنان با چالشهای جدی شامل عدم اطلاع از نیازهای اطلاعات سلامت زنان، کمبود منابع اطلاعاتی متناسب با نیازهای زنان، عدم همکاری کافی بین کتابخانههای عمومی و سازمانهای متولی سلامت و بهداشت و عدم حمایت مالی مواجهاند.
وی خاطر نشان کرد نتایج طرح برای بهره برداری و استفاده به مدیریت کتابخانه های عمومی شهرداری تهران ارسال شده است تا در سیاستگذاری، برنامه ریزی و تجهیز مجموعه کتابخانهها از آن استفاده نمایند. این اطلاعات میتواند سیاستگذاران و مدیران سازمانهای فرهنگی و هنری شهرداری تهران را در جهت برنامهریزی و بهبود خدمات کمک کرده و در نتیجه وضعیت سواد سلامت زنان کشور ارتقاء یابد. همچنین، نتایج این مطالعه میتواند راهنمایی برای کتابداران در برنامهریزی، تجهیز منابع و ارائه خدمات سلامت زنان در سطح کشور باشد. در نهایت، ارتقای سواد سلامت زنان، میتواند نقش مؤثری در افزایش مشارکت و کارایی آنان در خانواده و اجتماع ایفا کند و زمینهساز توسعه اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی پایدار باشد.
نتایج این پژوهش تصویری روشن از وضعیت منابع و خدمات اطلاعاتی سلامت مرتبط با زنان را در کلانشهر تهران ارائه می دهد و نیازها، انتظارات و مشکلات موجود را مشخص میکند. کمک به بهبود منابع و خدمات در زمینه سلامت زنان در کتابخانه های عمومی شهر تهران و توجه به انتظارات اطلاعات سلامت میتواند زمینه مناسبی برای ارتقاء و بهبود سواد سلامت زنان در شهر تهران ایجاد نموده و این افزایش توانایی بالقوه آنان جهت اخذ تصمیمات آگاهانه، کاهش خطرات تهدیدکننده سلامت، افزایش پیشگیری از بیماریها، ارتقای امنیت، افزایش کیفیت زندگی و افزایش کیفیت مراقبت از افراد را در پی دارد.
دگتر رزمگیر اضافه نمودند یکی از مهمترین مسائل برای تجهیز و بهبود وضعیت منابع و خدمات اطلاعات سلامت در کتابخانه ها، پس از نیازسنجی اطلاعاتی، حمایت مالی است بنابراین حمایت از کتابخانه های عمومی به عنوان خط مقدم ارائه اطلاعات سلامت به آحاد مردم یکی از موضوعات حیاتی است. در نقشه جامع علمی سلامت کشور به صراحت در مورد تأثیر دسترسی به اطلاعات سلامت تأکید شده است، هرچند اقدامات عملیاتی گسترده هنوز محدود بوده است. با این حال، برخی نهادها و سازمانها اقداماتی در این زمینه انجام دادهاند. به عنوان نمونه، اداره کل نهاد کتابخانههای عمومی کشور با مشارکت معاونت بهداشت دانشگاههای علوم پزشکی برنامههایی همچون «توسعه سواد سلامت بانوان» را اجرا کرده است. همچنین، اجرای طرح «کتابخانه سلامت» نمونه دیگری از تلاشهای عملی در جهت ارتقای سواد سلامت مردم به ویژه زنان محسوب میشود. این اقدامات نشاندهنده شروع مسیر توسعه خدمات اطلاعات سلامت و خودمراقبتی جامعه است که با بهکارگیری نتایج پژوهشهای مرتبط در این زمینه و پشتیبانی برای تجهیز منابع اطلاعات سلامت کتابخانهها میتواند مسیر را برای ارتقاء سواد سلامت زنان هموارتر نماید.
در پایان ایشان تاکید نمودند که کتابخانهها مرجعی معتبر و موثق برای اشاعه اطلاعات و آگاهی رسانی تلقی میشوند. با توجه به این جایگاه، آنها میتوانند به عنوان پلی برای انتقال اطلاعات سلامت به جامعه در راستای ارتقاء سواد سلامت نقش آفرینی کنند. باید همکاری بین بخشهای سلامت و کتابخانههای عمومی کشور در راستای آگاهی رسانی و آموزش به گروههای مختلف جامعه از جمله زنان، کودکان، نوجوانان، بیماران خاص، سالمندان و غیره توسعه یابد. انجام پژوهشها در این رابطه به هموار نمودن این مسیر و تبدیل دانش به عمل و کاربرد آن در جامعه در راه ارتقاء سلامت جامعه کمک می کند.